लोकपाटी न्यूज-डा.केदार कार्की
सय वर्षको अवधिमा औद्योगिकीकरण, उपभोक्तावाद, व्यक्तिवाद, विनाश, लुटपाट र हिंसाले पृथ्वीको इतिहासमा पहिले कहिल्यै नभएको जलवायु परिवर्तन हुन पुगेको छ। थोरै औद्योगिक कलकारखाना भएका देशहरूले हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा गरिरहेको सहयोग भन्दा धेरै औद्योगिक कलकारखाना भएका र सुखसुविधा भोगिरहेका विकसित देशहरूले गरेको सहयोग र योगदान तुलनात्मक रुपमा निकै नै कम पाइन्छ।संरचनागत रूपमा बहिष्कृत मानिसहरू अझै पनि जलवायु परिवर्तनको विषम प्रभावको मारमा छन्। विशेष गरी ग्लोबल साउथका आदिवासीहरू त्यसमा पनि अफ्रो वंशज, प्रवासी, र सीमान्तकृत सहरी महिला र केटीहरू बढी प्रभावित छन्।
पृथ्वीमा बढेको तापक्रमसँगै घरेलु हिंसा पनि बढ्दै गएको छ। ग्लोबल वार्मिङका कारण नेपाल र आसपासका मुलुकमा घरेलु तथा यौनजन्य हिंसाका घटनाहरू तीव्र गतिमा बढ्दै गएको एक अध्ययनले जनाएको छ। जसमा पाकिस्तान, भारत र नेपालका १५ देखि ४९ वर्ष उमेर समूहका १ लाख ९४ हजारभन्दा बढी महिलाले आफूलाई भावनात्मक, शारीरिक र दुव्र्यवहार गरेको गुनासो गरेका छन्। तापक्रमको बृद्धिसँगै यौन हिंसाका घटना बढेका छन्। यी तथ्याङ्कहरू अक्टोबर १, २०१० र अप्रिल ३०, २०१८ बीचको हो। हालै जर्नल अफ अमेरिकन मेडिकल एसोसिएसन साइकियाट्रीमा अध्ययनको विवरण प्रकाशित भएको छ।
यो अध्ययन चीन, पाकिस्तान, अष्ट्रेलिया, जर्मनी, तान्जानिया र इङ्गल्याण्डका वैज्ञानिकहरूको अन्तर्राष्ट्रिय समूहले गरेको हो। वैज्ञानिकहरूले उच्च तापक्रमको महामारी र त्यसको प्रतिबिम्बलाई हेर्दा बढ्दो तापक्रमसँगै महिला विरुद्धको घनिष्ठ साथीहरुबाटै हिंसाका घटनाहरू बढेको पाइएको छ। भविष्यमा तापक्रम अझै बढ्दै जाँदा हिंसा पनि बढ्ने अध्ययनले स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरेको छ। वैज्ञानिकहरूले गरेको अध्ययन प्रतिवेदनले देखाए अनुसार वार्षिक तापक्रम १ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि बढेमा, आईपीभीको दर ४.९ प्रतिशतले बढ्छ। शारीरिक हिंसा सबैभन्दा सामान्य रिपोर्ट गरिएको प्रकारको हिंसा हो, यो पनि २३ प्रतिशतले बढेको छ। भावनात्मक हिंसा १२.५ प्रतिशतले र यौन हिंसा ९.५ प्रतिशतले बढेको छ।
अनुसन्धानमा औसत वार्षिक तापमान २० डिग्री सेल्सियस देखि ३० डिग्री सेल्सियस उल्लेख गरेको थियो। सो अध्यनले देखाए अनुसार शताब्दीको अन्त्यसम्ममा, जबर्जस्ती पारिवारिक हिंसाको दर २१ प्रतिशतले बढ्ने आशंका गरिएको छ। कार्बन उत्सर्जनका कारण हामी बढ्दो तापक्रमको सामना गरिरहनेछौं। ग्लोबल वार्मिङलाई रोक्न सकेनौं भने चाँडै नै महिला हिंसाका घटनाहरू थप बढ्ने सम्भावना छ। यो शताब्दीको अन्त्यसम्ममा शारीरिक हिंसाका घटनाको संख्या २८.३ प्रतिशत, यौन हिंसाका घटना २६.१ प्रतिशत र भावनात्मक हिंसाका घटना ८.९ प्रतिशत पुग्न सक्नेछन्।भारतमा महिलासँग घनिस्ट भएका साझेदारबाट हुने हिंसाको उच्च दर छ। सन २०९० सम्ममा भावनात्मक हिंसाको दर २३.५ प्रतिशतमा पुग्नेछ। यसपछि नेपाल १४ दशमलव ८ प्रतिशतका साथ दोस्रो स्थानमा रहनेछ भने पाकिस्तान ५ दशमलव ९ प्रतिशतका साथ सबैभन्दा कम र आईपीभी भएको देशको रूपमा रहने छ। यो अध्ययनले जनवरी २, २०२२ देखि जुलाई ११, २०२२ सम्मको डेटाको विश्लेषण गर्दछ।
जलवायु परिवर्तन र ग्लोबल वार्मिङको सबैभन्दा बढी असर भारत, चीन, अमेरिका र युरोपमा देखिएको छ। यी देशका धेरै शहरहरूले लगातार गर्मीको समस्याको सामना गरिरहेका छन्। भावनात्मक हिंसाको दरमा ४.९ प्रतिशत वृद्धिको अर्थ घरेलु हिंसाका घटनाहरूमा ६.३ प्रतिशत वृद्धि हुनु हो, जसमा शारीरिक र यौन घरेलु हिंसा समावेश छन्।अत्यधिक गर्मीले बाली असफल हुने, आम्दानी गुमाउने र दैनिक ज्याला कमाउने साधन बिनाका व्यक्तिहरू आफ्नो घरमा सीमित हुनु जस्ता सामाजिक-आर्थिक परिणामहरूको चेन प्रतिक्रियाले खतराको सङ्केत गर्दछ। यी कारकहरूले परिवारहरूमा अभावको खाडल बढाउँछ र हिंसाका लागि ठूलो दबाब दिन्छ, जसले महिला विरुद्ध हिंसाको दर बढ्न पुग्दछ।
अनुसन्धानले जलवायु परिवर्तनमा प्रभाव पार्ने कुरा रोक्न नसके र यो शताब्दीको अन्त्यसम्ममा भावनात्मक हिंसाको प्रकोप २१ प्रतिशतले बढ्न सक्ने अनुमान गरेको छ। यद्यपि, उत्सर्जन सीमित गर्नका लागि कदम चाल्दा अझै पनि भावनात्मक हिंसा प्रचलनमा सामान्य वृद्धि हुन सक्छ। अध्ययनले हाइलाइट गर्यो कि, शारीरिक हिंसा २८.३ प्रतिशत र यौन हिंसा २६.१ प्रतिशतले भावनात्मक हिंसा८.९ प्रतिशत रहनुले उल्लेखनीय रूपमा प्रतिशत उच्च रहेको देखाएको छ। अध्ययनले एक महत्तवपूर्ण असमानता पनि प्रकट गर्यो, जसले उच्च आय भएका समूहहरूको तुलनामा कम आय भएका र ग्रामीण परिवारहरूमा भावनात्मक हिंसा बढी प्रचलित रहेको देखाउँछ। यो असमानताले बढ्दो तापक्रमको प्रभावबाट कमजोर समुदायहरूलाई जोगाउन लक्षित हस्तक्षेप र समर्थन प्रणालीहरूको आवश्यकतालाई जोड दिन्छ।
यो वास्तविकताले ‘वातावरणीय र जलवायु न्याय’को लागि प्रयास गर्ने कुरालाई महत्वपूर्ण आवश्यकता हो भनी औंल्याएको छ। ‘बातावरणीय र जलवायु न्याय’ लैंगिक न्यायसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। गहिरो सामाजिक र लैङ्गिक असमानताका कारण ठूला सहरहरूको बाहिरी भागमा वा ग्रामीण समुदायहरूमा बस्ने महिलाहरू प्रायः पानी र माटो प्रदूषणको मार खेपिरहेका छन्। वातावरण असन्तुलन भएकै कारण अत्यधिक फोहोरमा मानिस बस्न बाध्य छन्। बाढी, आँधी, लामो खडेरी, गर्मी, छाल, जस्ता प्राकृतिक प्रकोपबाट विपन्न समुदायहरु ग्रसित छन्। पशु प्रजातिमा ह्रास आएको कारण विपन्न समुदायका परिवारहरु आर्थिक चपेटामा परेका छन्। इकोसिस्टममा पारेको प्रभावका कारण हुने क्षतिले समग्र प्रणलीलाई नै बढी जोखिममा लैजान्छ। जसका कारण बालीमा क्षति हुन पुग्दछ। साथै नयाँ महामारी र रोगको फैलावटबाट सबैभन्दा बढी जोखिम किसिमको हुन पुग्दछ।
खडेरी र बाढीका कारण बाली नोक्सानले निराशा र भोकमरी निम्त्याउँछ। यसले धेरै परिवारहरूलाई विनाशकारी परियोजनाहरूको लागि आफ्नो जग्गा बेच्न वा भाडामा लिन बाध्य पार्छ। यसबाट उत्पन्न निराशाले धेरै पुरुषहरूलाई मदिरातिर डोर्याउँछ, जसले तिनीहरूलाई झन हिंसात्मक बनाउँछ। त्यस हिंसाको मुख्य सिकार महिला नै बनेका हुन्छन्। यसले अन्ततः मानिसलाई आत्महत्याको बाटो रोज्न बाध्य तुल्याउँछ। आज वातावरणीय क्षति, सैन्यकरण र हिंसाको सामना गर्दा, महिलाहरूले प्रायः बसाइसराइलाई आफ्नो एकमात्र अवसरको रूपमा हेर्छन्। कतिपय महिला समूहहरू आफ्नो भूमि र क्षेत्रहरूलाई वसोवासका निम्ति योग्न बनाउने अभियानमा जुटेका पनि छन्। वातावरण सन्तुलन राखी पुनस्र्थापना गर्ने काममा सानोतिनो भए पनि उनीहरुले निरन्तर सहयोग गरिरहेका छन्।
सम्पन्न देश भन्दा विपन्न देश वातावरणप्रति सचेत र जिम्मेवार बन्दछ। सम्पन्न मानिस भन्दा विपन्न समुदायमा बसेका मानिसहरु वातावरण जोगाउने काममा आफुलाई बढी जिम्मेवार तुल्याएका छन्। तिनीहरूले संसाधनहरूमा सीमित पहुँच भए पनि आफ्नो समुदायहरूमा रहँदा वातावरणीय न्यायमा योगदान गर्ने ठोस कार्यहरू विकास गर्दैछन्। यसका लागि विभिन्न अभयिानहरु बढाउँदै छन्। धन, शक्ति, साधन र स्रोत धेरै भएका आफूलाई विकसित देशको दाँजोमा पुर्याएका देशहरु आज सामाजिक, पर्यावरणीय मुद्दाहरू र द्वन्द्वहरूको जोखिमलाई अझ बढाइ रहेका छन्। भीमकाय कल-कारखाना खोलेर वनजंगल मास्दै भौतिक संरचना खडा गरिरहेका छन्। यतिमात्र हैन युद्ध पिपाशु जस्तै बनेर मानिस मार्ने उद्योग नै खोलेर बसिरहेका छन्।
विपन्न समुदायका महिलाहरु जो प्रकृतिको नजिक पनि रहन्छन्। र उनीहरुको कामले जलवायु न्यायमा योगदान पुर्याउँछ। प्रायः महिलाले आफ्नो संगठन र आफ्नो पूर्खाको ज्ञान श्रमको माध्यमबाट संस्कृतिलाई जीवित राख्छन्। आफ्नो भूमिको जैविक विविधतालाई पुनर्वास गराउन प्रयोग गर्दछन्। यसरी आधारभूत तहका महिलाहरूले जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई कम गर्न मद्दत गर्छन्। यो प्रमाणले देखाउँछ कि जलवायु सम्बन्धी निर्णय गर्दा स्थानीय महिलाहरूको ज्ञानलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ र समावेश गर्नुपर्छ। यसलाई स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा, जबसम्म निकासी कार्यहरू अवस्थित छन्, तबसम्म ग्लोबल वार्मिङ रोकिने छैन। महिलाको आवाज र उनीहरुको ज्ञानलाई ध्यानमा राखी स्थानीय तहमा वातावरणीय र जलवायु न्यायका लागि संगठित र लड्यौं भने मात्र यो हिंसाको बढ्दो दर रोक्न सकिन्छ। यदि हामीले तापमान मापनभन्दा बाहिर र यसको प्रभावबाट सबैभन्दा बढी पीडितहरूको आँखामा हेर्यौं भने मात्र यसलाई रोक्न सकिन्छ।
यस अध्ययनका नतिजाहरूले जलवायु परिवर्तन र त्यसका प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष परिणामहरूलाई सम्बोधन गर्न व्यापक उपायहरूको तत्काल आवश्यकतामाथि जोड दिन्छ। महिला विरुद्धको घरेलु हिंसाको मुद्दालाई सम्बोधन गर्न बहुआयामिक दृष्टिकोण चाहिन्छ। यसका लागि चेतना जगाउने, सहयोगी नीतिहरू लागू गर्ने र कमजोर जनसंख्यालाई स्रोतहरू उपलब्ध गराउने समावेश छ। जलवायु परिवर्तन र न्यूनीकरणलाई प्राथमिकता दिएर र हिंसा बढाउने सामाजिक-आर्थिक कार्यहरूलाई सम्बोधन गरेर, समाजले महिलाका लागि सुरक्षित वातावरण सिर्जना गर्न, उनीहरूको कल्याण र मर्यादा सुनिश्चित गर्न काम गर्न सक्छ।
लेखक कार्की वरिष्ठ पशु चिकित्सक र अस्ट्रिच, नेपाल रुपन्देही परामर्शदाता पनि हुन्।
