लोकपाटी न्यूज‘क्यापिटल एन्ड आईडियोलजी’ फ्रान्सेली अर्थशास्त्री थोमस पिकेटीद्वारा २०१९ को पुस्तक हो। ‘क्यापिटल एन्ड आईडियोलजी’ पिकेटीको २०१३ को पुस्तक ‘क्यापिटल इन द ट्वेन्टी फर्स्ट सेन्चुरी’पछि आएको दोश्रो पुस्तक हो। पहिलो पुस्तक युरोप र संयुक्त राज्य अमेरिकामा सम्पत्ति र आयबीचको असमानतामा केन्द्रित थियो।
किताबको “धेरै भागमा एक सिक्वेल” भनेर वर्णन गरिएको ‘क्यापिटल र आइडियोलोजी’को व्यापक स्कोप छ र पिकेटीले नै २०१९ पुस्तक नै लागि आफ्नो रोजाई रहेको व्यक्त गरेका छन्।
पुस्तकमा, पिकेटीले सम्पत्ति पुनर्वितरणको सम्भावित माध्यमहरूको रूपरेखा प्रस्तुत गर्दछन् र समकालीन असमानताका कारणको ऐतिहासिक पुष्टि गर्दछन्। पाउल क्रुगम्यानले यस पुस्तकलाई उल्लेख गर्दैछन्, “मार्क्सवादी कुटिलतामा एउटा समाजको वर्ग संरचना प्रविधि र उत्पादन प्रणालीमा अन्तर्निहित हुन्छ, ले निर्धारण गर्छ जुन प्रविधिले निर्देशित छ।
पिकेटी, तथापि असमानतालाई मानव संस्थाहरूद्वारा सञ्चालित एक सामाजिक घटनाको रूपमा हेर्दछन्। यसको फलस्वरुप संस्थागत परिवर्तनले समाजमा हावी हुने विचारधारालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ: ‘असमानता न त आर्थिक हो न प्राविधिक; यो वैचारिक र राजनीतिक हो। सम्पत्ति पुन: वितरणको लागि “सबैका लागि बपौती “, अर्थात् २५ वर्षको उमेरमा राज्यले देशका नागरिकहरूलाई वितरण गरेको भुक्तानको विधि समावेश गरिएको छ।
किताबभित्रको सामग्री
‘क्यापिटल एन्ड आईडियोलजी’का चार मुख्य भागहरू छन् जसमा विशेष गरी सम्पत्ति र असमानताको वरिपरि केन्द्रित भएर यूरो-अमेरिकी, सोभियत संघपछि, चिनियाँ, भारतीय र अन्य समाजमा केन्द्रीय समस्याहरूसहित आधुनिक विचारधाराको विकासग्राम वर्णन गरिएको छ. पिकेट्टी तर्क गर्छन् कि असमानताको रक्षा गर्न विचारधारा र विचारधाराको भरणपोषण गर्नको असमानत ल्याउने चक्रीय प्रवृत्ति छ। विचारधारामा ‘विरोधाभासी डिस्कोर्सको दायरा’ हुन्छ, जसले एक “प्रभावशाली कथन” सिर्जना गर्दछ। यी कथनहरू नियम बनाउन अग्रसर हुन्छन्। नियमहरूले असमानतालाई बढावा दिन्छ र असमानताले झन धेरै विचारधारा उत्पादन गर्दछ। तब पिकेटीले तर्क गर्छन् कि हामीले नयाँ ‘सहभागितामूलक समाजवाद’ सिर्जना गर्नुपर्दछ, जुन अर्थतन्त्रमा अझ बढी प्रजातान्तिक (उदार) होस्, विशेष गरी काममा र एक सुस्पष्ट कर प्रणाली बनाउनुपर्दछ र ‘फेयर ट्रेड’को नियममा पुनर्विचार गर्नुपर्दछ।
समीक्षा
‘बुक मार्क्स’ नाकम पत्रिकाले छ वटा सकारात्मक समीक्षा र छ वटा ठिकठिकैको समीक्षाको आधारमा समग्रमा “सकारात्मक”को स्वागत गरेको छ। यस पुस्तकले अर्थशास्त्रीहरु, विद्वानहरु र विज्ञहरुबाट मिश्रित प्रकारको समीक्षा प्राप्त गरेको छ। पुस्तकले यसकारण पनि ध्यान तान्यो, जब पिकेटीले यसका केही अंशहरू सेन्सर गर्न अस्वीकार गरे, जसले गर्दा यो मुख्य भूमि चीनमा प्रकाशित हुन सकेन।
RTE रेडियोका रबर्ट शर्टले पुस्तकलाई पाँचमा चार तारा दिए। उनले लेखेका थिए, “उनका केही निष्कर्ष […] कहिलेकाँही सरल पनि लाग्न सक्छ, कहिले एकदम चिप्लो पनि, शर्टले यो पनि भने कि इतिहासले “कहिलेकाँही पिकेटीले उठान गरेका आधुनिक राजनीतिका वास्तविक र प्रासंगिक प्रश्नहरुबाट टाढा लैजान्छ। तथापि, शर्टले ‘क्यापिटल र आइडियोलोजी’ तै पनि ” ऐतिहासिक र राजनीतिक सन्दर्भ यहाँ र विदेशमा के भइरहेको छ भन्ने कुराको बताउन लामो दिशामा जान्छ।” पनि भनेका छन् [१२]
अमेरिकन म्यागजिन किर्कसको समिक्षामा पुस्तकलाई “विवादलाई निर्माण गर्न सक्ने गरी र व्यापक छलफलमा गरी नयाँ प्रकारको समाजवादमा लागि तर्क गरिएको ” भनेको छ। द गार्डियन पत्रिकाका विलियम डेभिसले पुस्तकको बारेमा यो लेखेका छन् कि “किताब बेला बेलामा अति सरल (यसले इतिहासकार र मानवशास्त्रविद्हरूको लागि आच्छु आच्छु पार्नेछ) तर एक उत्तेजक शैलीमा: जस्तै कि जायज छैन भने यसलाई परिवर्तन किन नगर्ने ? ” र त्यो पिकेटीको गरेका नीति सिफारिसहरू “पुस्तकको सबैभन्दा आकर्षक विशेषता होइनन्।” यद्यपि डेभिसले यो पनि लेखेका छन् कि , “हाम्रो विचलित र सदैव आक्रोशको बीचमा रहेको असक्रीय सार्वजनिक क्षेत्र र साम्राज्यवादमा यो ज्ञानवर्धक पुस्तक आत्मविश्वास अर्को युगमा देखिन्छ भन्ने महसुस हुन्छ। यसले एक अद्वितीय बौद्धिक भवन बनाउँदछ, जुन बेवास्ता गर्न असम्भव छ।”
बोस्टन समीक्षाका मार्शल स्टेनबमले यो भने कि ‘क्यापिटल इन द ट्वेन्ती फर्स्ट सेन्चुरी’को तुलनामा यो किताबले “धेरैजसो आर्थिक सिद्धान्तको छलफल छुटाउँछ। तर यसले ऐतिहासिक, समाजशास्त्रीय र राजनीतिक विवरणको विशाल सम्पत्ति प्राप्त गर्दछ।” उनले यो पनि लेखे कि पुस्तकले “व्यवस्थित ढंगले प्राकृतिक शक्तिको रूपमा यसमा कसरी काम गर्ने भन्ने अर्थतन्त्रको स्व-सेवाको धारणालाई बेवास्ता गरेको छ” ध्वस्त पार्छ। जबकि स्टिनबाउमले भने कि पिकेटीको वामपन्थी दलहरू मजदुर वर्गको सट्टा शिक्षितको पार्टी बन्न पुगेका छन् भन्ने भनाइमा समस्या छ किनभने श्रमिक वर्ग बढी शिक्षित हुँदै गइरहेको छ। स्टीनबमले पिकेटीको राजनीति विज्ञानमा आधारित लेखनको सराहना गर्दै लेखे, “केही अर्थशास्त्रीहरू पद्धतिगत रुपमा जिज्ञासु र बहुमुखी उत्तिकै त छन्। तर थोरै मात्र यति निपुण।”
जेफ मनले लन्डन समीक्षामा क्यापिटल र आइदियोलोगीको प्रशंसा गरे। २० औं शताब्दीको सामाजिक प्रजातन्त्र निजी सम्पत्ति र पूँजीवादलाई नै पार लगाउनको लागि थियो भन्ने पिकेटीको दाबीप्रति विमति जनाए। यद्यपि मनले भने कि” आर्थिक बृद्धिले असमानताको समस्यालाई हल गर्दछ भन्ने धारणा एक भ्रम हो” भन्ने निष्कर्षलाई यो पुस्तकले प्रमाणित गर्छ। मनले यो पुस्तकबाट निष्कर्ष निकाले कि,” क्रान्तिकारीहरू बिना उनको क्रान्तिले हामीलाई जहाँ पुग्नुपर्ने हो त्यो ठाउँमा पुगाउन सक्छ कि सक्दैन थाहा छैन। तर उनको विश्लेषण हामी कसरी यहाँसम्म आयौं भन्ने विषयमा हाम्रो ध्यानको माग गर्दछ।”
द हिन्दूका जी संपतले लेखे, “हाइकियन बजारका कट्टरपन्थीहरूको दावीलाई विरोधाभासपूर्ण बनाउँदै पिकेटीले चार्ट, ग्राफ र हिस्टोग्राममार्फत पृष्ठपछि पृष्ठमा देखाएका छन् कि १९ औं शताब्दीमा युरोपमा कसरी फितलो पूँजीवादले असमानताको स्तर निम्त्यायो जुन अर्ध-दास युगका समाजहरुबाहेक अरू कतै देखिएको थिएन। […] यस पुस्तकको मुख्य महत्व भनेको यस किताबको राम्रोसँग अनुसन्धान र सक्रियतावादलाई पुनर्जीवित गर्ने शक्ति हुन सक्छ, जुन सामाजिक र नागरिक सब्सट्रेटका आर्थिक समस्याहरूलाई जकडिएको थियो।”
द न्यु रिपब्लिका रोबिन कैसर-स्काट्जलेनले तर्क गरे कि, “पिकेटीको नयाँ संसारको शक्तिशाली कल्पना यहाँ अस्तित्वमा रहेको संस्थाहरु सशक्त र विस्तृत विश्लेषणमा आधारित छ। […] उनले पहिला देखि काम गरिरहेका विचारहरुलाई उजागर गरेका छन्। यी विचारहरुले फेरि काम गर्न सक्छन्। “[१]] पिकेटीको अति दक्षिणपन्थी राजनीतिको व्याख्यालाई समर्थन गर्दै द वाशिंगटन पोष्टमा जेम्स क्वाकले लेखे” जबसम्म लोकतान्त्रिक पार्टीले बजार केन्दित बृद्धिको पुरानो पुरानै विचारधाराहरुको र समान अवसरको कथित अनुमानको आहाल लसपस गरिरहनेछन्, तबसम्म हाम्रो राजनीतिक प्रणाली आर्थिक एलिटहरुको प्रतिस्पर्धी वर्गले प्रभुत्व जमाउने दुई पार्टीहरूद्वारा परिभाषित हुनेछ।”
द विक पत्रिकाका रायन कूपरले पुस्तकको प्रशंसा गरे। कूपरले भने कि पिकेटीले कहिलेकाँही “तर्क र प्रमाणको आफ्नो वृहत संग्रहकोलाई व्यवस्थित गर्न अलि संघर्षरत छन्”, तर २१ औं शताब्दीको राजनीति दक्षिणतर्फ अगाडि बढिरहेको छ भन्ने पिकेटीको चर्चालाई चित्तबुझ्दो देखे। ‘क्यापिटल एयाण्ड आइडीयोलजी’ “एक रमाइलो, अनिवार्य अध्ययन गर्ने किताब” हो, जसले हामी कहाँबाट आयौं र भविष्यमा हाम्रा अगाडि रहेका दुई सम्भावित मार्ग: कसरी हामी सबै मानव समाजको लागl एक राम्रो भविष्य बनाउन सक्छौं र भावी अन्धकार सम्भावनाहरुलाई कसरी असफल बनाउन सक्छौं भन्ने देखाउँछ। […] र अन्तर्राष्ट्रिय बामपन्थको पुनर्जन्म आवश्यक आवश्यकतालाई आफ्नो मुख्य बिन्दुमा राखिएको पिकेटी तर्क निर्विवाद सही छ।”
फरइन पोलिसी पत्रिकाका किथ जॉनसनले लेखेका छन्, “उनीले पत्ता लगाएका आर्थिक तथ्यांकहरूको आँखा खोलिदिने प्रकारका छन्; उनका धेरै प्रस्तावित समाधानहरू आजको वातावरणमा आँखा उघार्ने खालको देखिन्छ। […] पिकेटीको पछिल्लो प्रयास अत्यन्त स्वागतयोग्य छ, धेरै विवादास्पद पनि छ र भविष्यको कुनै अर्को समय र स्थानको लागि सम्भवतः यो एकदम रचनात्मक योगदान पनि हो।”
यसको विपरीत, द इकोनोमिस्ट पत्रिकाका एक समीक्षकले यो भने कि पिकेटीले “ऐतिहासिक तथ्यांकको प्रभावशाली दायरा तान्दछन्” र त्यो, उत्तरमार्क्सवादी उत्तरसमालोचनाको तुलनामा क्यापिटल र आइडियोलजी “पढ्नयोग्य छ। यो गद्यलेखन निराशाजनक छ र सिद्धान्तमा हल्का छ।” तर ती समिक्षकले यी अर्थशास्त्रकर्मीको विवरणलाई इतिहासमा सम्भ्रान्त वर्गको विचारधारा व्यक्त गर्ने सन्दर्भमा थिओडर डब्ल्यू, एडोरनो र मिशेल फुको जस्ता विचारकहरूले लेखेकोभन्दा कम रहेको वर्णन गरे किनभने पिकेटीको किताब “केस स्टडीको बीचमा उड्छ” र सुझाव दिन्छ कि “कुलीन वर्ग सधै आफ्नै सेवा गर्ने प्रकारका हुन्छन्।” समीक्षकले यो पनि भने कि उनी अपर्याप्त चिन्ताको विषयमा पर्दछन् कि “अत्यन्त-उच्च सम्पत्ति करले लगानी र उद्यमशीलता घटाउँदै प्रोत्साहन भत्ताको दिनेगरी विनाश ल्याउनेछ, […] यो निष्कर्षमा ननिकाल्न गाह्रो छ कि, भित्र कतै, पिकेट्टी विश्वास गर्छन् कि समाजको मूल्य यसको ‘गिनी गुणांकले’ मात्र मापन गर्दछ।”
द गार्जियनका पौल मेसनले भने कि पिकेटीको इतिहास र विचारधाराको छलफलले इतिहासको क्षेत्रहरुमा रहेको “क्रोधित पद्धतिगत बहसहरू”प्रति अज्ञानता देखाउँछ। उक्त पत्रकारले यो तर्क पनि दिए कि “पिकेटीको समाधान [नेटिभिजम र जेनोफोबियाको उदय] बेपरवाह छ […] ‘रेड वाल’ सीटहरुको एक सर्वेक्षणमा तिनीहरूले […] आर्थी हिसाबले उन्नतहरुसँग र अरबपतिहरूबाट पैसा लिने प्रयास अस्वीकार गरेको पाए। पिकेटीको पूँजीवादको अस्तित्व नामेट हुनेगरी कर लागउने प्रकारको केन्द्रीय विचारको सारको कुरा गर्दै मेसनले निष्कर्ष निकाले, “मेरो आपत्ति त्यति कट्टरपन्थी होइन। तर किताबमा सामाजिक शक्तिहरूले यसलाई कसरी क्रान्तिकारी बनाउँछ भन्ने कुराको कुनै व्याख्या छैन।”
न्यु स्टेट्सम्यानका पौल कोलियरले लेखेका छन्, “यहाँ धेरै मूल्य छ र यसका धेरै विचारहरु अन्तरदृष्टि छन्। तर अन्त्यमा, यदि यो बामपाथीको एजेन्डा भयो भने यसले अरुहरुको लागि सबैबाटाहरु बन्द गर्नेछ। कोलियरले यो पनि भने कि बेलायतमा उत्तरी मजदुर वर्गले पिकेटीको सिफारिसमा लन्डनको स्वामित्व रहेको एबीको पूँजी मूल्यांकनमा करलाई प्राथमिकता दिनेछ, र “यो नैतिक तवरमा राम्रो छ कि तपाईले आफ्ना बच्चाहरूलाई मद्दतको लागि आफै उपभोग गर्नुभन्दा बचत गर्नुपर्दछ।”
नेसनल पत्रिकाका कोल स्ट्यागलरले कसरी पिकेटीले मार्क्स र एंगेल्सभन्दा फरक छन् भनेर छलफल गरे। पिकेटीको विचारमा अर्थशास्त्रमा ठूला परिवर्तनलाई विभिन्न कारकले आकार दिएका हुन्छन् (जस्तै धार्मिक विश्वास, राष्ट्रियताको भावना, र संकटहरू) जबकि मार्क्स र एंगेल्सले प्रसिद्ध रूपमा सम्पूर्ण इतिहास मुख्यतया वर्ग संघर्षको इतिहासको भएको वर्णन गरेका छन्।
किताबका बारेमा टायलर कावेनका धारणाहरु प्रायः प्रतिकूल थिए। उनले तर्क गरे कि त्यहाँ “किताबमा उपयोगी र बहुमूल्य सामग्रीको पर्याप्त जोड छ” र उनले पिकेट्टी राखेको सम्पत्ति र सम्पत्ति संचयको इतिहासलाई “होशियारीका साथ” भनेर प्रशंसा गरेका छन्। तर कोवेनले हालसालैका घटनाहरूमा उनको टिप्पणीलाई “विकृत र अविश्वसनीय” भनेर खारेज गरेको छ। यस पुस्तकमा धनीहरुको ठूलो अविश्वास छ, र राज्यकेन्द्रित शक्तिको कुनै अविश्वास छैन।” कोवेनले सुझाव दिए कि संयुक्त राज्यको उच्च नवीनता र उनीका अनुसार संयुक्त राज्य अमेरिकामा पश्चिमी यूरोपको तुलनामा वास्तविक ज्याला धेरै छ, यो धारणा पिकेटीको विश्वदृष्टिको बिरूद्ध प्रमाण हो। टेल ब्रेयर र फेलिक्स केर्स्टिंगले ‘क्रिटिकल इन्क्वाइरी’ पत्रिकामा रिपोर्ट गरे कि उनको “ठोस ऐतिहासिक विश्लेषण केही हदसम्म प्रतिरोध भएको देखिन्छ” यसले वास्तवमै यो धारणालाई समर्थन गर्दछ कि वैचारिक संरचनामा परिवर्तनका लागि संकट र संघर्ष आवश्यक छ।
फाइनान्सियल टाइम्स पत्रिकामा, रघुराम राजनले लेखे कि क्यापिटल एण्ड आईडियालोजीले “विचित्रको बौद्धिकता दर्शाउँछ।” तर असहमत व्यक्तिलाई मनाउन सक्दैन। राजनले भने कि केही अध्ययनले आजका धनी धेरै हदसम्म “बेकार धनी” हुन् भन्ने पिकेटीको निहित धारणालाई हटायो। कि १९५० देखि १९८० सम्मको उच्च वृद्धि धेरै कारकहरूमा निर्भर थियो जुन दोहोर्याउन सकिने छैन; त्यो “हामीले वास्तवमै कहिल्यै पनि उच्च कर प्रयोग गर्न सकेनौं” किनभने त्यस अवधिमा करको कमीहरू प्रशस्त थिए; र ट्याक्स नीतिबाहेक अन्य कारकहरूले असमानता निर्धारित गर्छन्। राजनले पनि सहभागितावादी समाजवादको लेखकको धारणामाथि तर्क गरे, “अतिशक्तिशाली राज्यलाई प्रतिरोधात्मक सन्तुलनको प्रस्ताव के हो भन्ने कुरा किताबमा अस्पष्ट छ […] धेरै मानिसहरूले आफ्नो भविष्यमाथि कसरी नियन्त्रणको भइरहेको भन्ने कुरा धेरै हदसम्म बुझ्दैनन्।” राजनले भने, “असमानता आजको वास्तविक समस्या हो, अवसरको पहुँच र स्थानमा असमानता, तर यो असमानता आयको स्रोत सम्पत्तिको मात्र असमानता होइन।”
ब्लूमबर्ग पत्रिकाका लियोनिड बर्शिडस्कीले भने, उच्च प्रस्तावित करहरूको जवाफमा, “पिकेटीको पुस्तकले सम्पत्ति मूल्यमा भइरहेको अपरिहार्य पतनले करको आधार र लगानीलाई कसरी असर गर्ने भनेर व्याख्या राम्रोसँग काम गर्दैन – वा यदि धनीले उनीहरूको ९०% सम्पत्ति तुरुन्तै बिक्री गर्न सक्दैनन् भने वास्तवमा कस्तो रूपमा सम्पत्तिमा पार्सल गरिनेछ। बर्शिडस्कीले यो पनि लेखे, “मलाई पक्का विश्वास छ कि पिकेटीले हालसालै भएको असमानाता वृद्धिले [राजनीतिक शक्तिहरू जसले कुनै पनि आर्थिक दृष्टिकोण भन्दा पहिचान र परम्परामा ध्यान केन्द्रित गर्न चाहन्छ] खेलेको भूमिकालाई बढी महत्त्व दिएका छन्।” इंग्रिड हार्वल्ड क्वांग्राभनले, तथापि, लेखेका छन् कि पुस्तक एकदम गाह्रो छ र यसले बताउँछ कि पिकेटीले “नाफाको अभिप्राय, टेक्नोलोजीमा असमान पहुँच र टेक्नोलोजी विकास गर्ने क्षमता र श्रम-खुम्चाउने लागत कटौतीजस्ता गतिशील मार्क्सवादी अन्तरदृष्टिलाई बेवास्ता गर्दछ।”
पॉल क्रुग्मनको प्रतिकूल समीक्षामा उनले प्रश्न गरे कि पिकेटीसँग आफूले चर्चा गरेका दर्जनौं समाजहरूको बारेमा वैध दावीहरू निर्माण गर्न पर्याप्त ज्ञान छ कि छैन र साथै सबै केस स्टडीहरूले पिकेट्टीको मूल तर्कलाई सुदृढ बनाउँछ कि इतिहासभरि बढ्दो असमानता मौलिक रुपमा अर्थशास्त्र र राजनीतिको कारण हो। क्रुगम्यानले यो तर्क पनि गरे कि अमेरिकामा सेतो श्रमिक वर्गले पिकेटीको नीतिलाई समर्थन गर्दैन। “पुस्तकले कम्तिमा पनि असमानताको महान् सिद्धान्तको रूपरेखा अगाडि बढाएको छ, जुन उनले आफ्नो शिरमा मार्क्सलाई राखेर गरेको भनेर वर्णन गर्न सकिन्छ” यस कुराको बाबजुद क्रुगम्यानले निष्कर्ष निकाले कि उनी पुस्तकको केन्द्रीय सन्देश के हो भन्नेमा निश्चित हुन सकेनन्।
ओकोनोमिया पत्रिकामा इवान म्याकगोघेले क्यापिटल र आईडेलोजीलाई “विश्वको आधुनिक इतिहास र समकालीन राजनीतिको बारेमा बनाइएको विश्वकोश, तथ्यांकले भरिपूर्ण र गहन लाभदायक काम” भनेर वर्णन गरे तर यो कुरामा पनि जोड दिन खोजे कि “आर्थिक शक्तिको असमानता धन र आय को असमानताभन्दा पनि चरम हो ।”
शीर्षमा कार्यस्थल लोकतन्त्रको अभावको विषयमा जहाँ पिकेट्टी केन्द्रित छन्, त्यहाँ पुँजीलाई लोकतान्त्रिकरण गर्न पनि आवश्यक छ, निवृत्तिभरण वा साझेधारी कोषमा सच्चा लगानीकर्ताहरूले सम्पत्ति प्रबन्धक वा बैंकले लिएको मतलाई नियन्त्रण गर्न सक्छन्। पिकेट्टीसँग ठूलो सहमति गर्दै उनले तर्क गरे कि “बजारको कानूनी निर्माण पुनर्वितरणको अघि अनावश्यक असमानतालाई बैधानिक हो भनेर बुझाउन धेरै टाढा जान सक्छ।” तर उनले जोड दिए कि न्यायसंगत समाजको अर्थ भनेको धनको उचित वितरणभन्दा पनि धेरै अगाडि हुन्छ, जसले सबैजना आफ्नो क्षमताको पूर्ण विकास गर्न सक्दछन् भन्ने कुराको सुनिश्चित गर्दछ। “शायद पिकेट्टीको कामको सब भन्दा ठूलो उपलब्धी”, उनी निष्कर्ष निकाल्दै भन्छन कि : “मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्रमा अर्थशास्त्रको मूल्यलाई फिर्ता ल्याउनु हुन सक्छ।”
