लाेकपाटी न्यूज– संगम बस्नेत
काठमाडौं। नेपालीहरूले लामो समयदेखि कृषिमा अभ्यास गरिरहेका छन् । तर, अझै पनि नेपालको निर्भरतामा झुकाव रहेको छ । किनकि खाद्यान्नको आयात अपेक्षित रूपमा कम छैन। मुलुकले ठूलो संख्यामा युवा जनशक्तिको उत्पादन गरिरहेका छ । यद्यपि मुलुकको विकासको पक्षमा भने तिनको परिचालन भने गर्न सकेको छैन। कृषिमा संलग्न अपेक्षित जनशक्ति अनुसार परिणाम आउन सकेको छैन।
युवाहरू कृषि क्षेत्रमा संलग्न हुनु नै अहिलेको आवश्यकता हो। यद्यपि युवाहरू कृषिमा लाग्नु माटोमा खेल्नु र बस्तुभाउको गुहु–पिसाब सोर्नु मात्र हो भन्ने धारणा रहेकाले यसप्रति असन्तुष्टि जनाउँछन्। धेरै जसो युवाहरू नेपालको सम्मानित पेसा कि चिकित्सक वा ईन्जिनियर क्षेत्रको हिस्सा हुने सपना देख्छन्।
नेपालको तथ्यनुसार ६५ प्रतिशत मानिसहरु प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा संलग्न छन्। तर, पनि हामीले कहिले पनि यस क्षेत्रमा आमूल परिवर्तन ल्याउन खोजेका छैनौं। त्यस्ता क्षेत्रहरूमा काम गर्ने संस्थाहरू पनि राम्रोसँग कार्यसम्पादन गर्न असमर्थ देखिएका छन्। वास्तवमा किसानको समस्या के हो भनेर छुट्टाउन नसकेको देखिन्छ।
किसान र संस्थाबीचको भिन्नता यति ठूलो छ कि सरकारले किसानका तर्फबाट सुरु गरेको नयाँ कार्यक्रमहरू बारे अधिकांश किसानहरू अनजान प्रायः छन्। प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजनाले पनि किसानको आवश्यकता पूरा गर्न सकेको छैन। ठूलो संख्यामा किसानहरूले पीएमएएमपी (प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजना) बाट पर्याप्त समर्थन नपाएको कुरा व्यक्त गर्दछन्।
यस्तो परिदृश्यमा, नेपाल सरकारले कसरी सबै जनतालाई खाद्य सुरक्षाको परिपूर्ति गर्न सक्छ भनेर आम जनचासो छ। राष्ट्रिय कार्ययोजना रिपोर्ट (२०१६–२५) अनुसार ५ वर्ष मुनिका ४१ प्रतिशत बच्चाहरू अचेतन अवस्था छन्। २.९५ अझै पनि कम तौलका छन्। करीब ७० प्रतिशत मानिसहरू भूमिमा बसोबासको लागि काम गरिरहेका छन्।। यसले खाद्य सुरक्षा अवस्था र हाम्रो देशको कुपोषण स्थितिको वास्तविक छवि झल्काउँछ।
खाद्य असुरक्षा नेपालको ठूलो समस्या हो। के युवाहरूले आफ्नो देशलाई समृद्ध बनाउनलाई आफ्नो दायित्व महसुस गरेका छन् ? के नेपाल सरकार उनीहरूको क्षमता विकास र पदोन्नतिको लागि सीप प्रदान गर्न सक्षम छ ? के त्यहाँ युवा संस्थाहरू कृषि संस्थाहरू मार्फत कृषि व्यवसायतर्फ उन्मुख हुने कुनै सम्भावना छ ? यो वर्तमान समयको प्रमूख एजेन्डा हो।
पर्यटन र जलविद्युत् पछि कृषि यस देशको अर्को सम्भावना हो । तर, शैक्षिक निकायले न त युवाहरूले यस चिन्ताको विषयमा जोड दिए। राम्रो जनशक्ति उत्पादन गर्न कृषिस्तरबाट कृषिलाई आधारभूत विषयहरु मध्ये एकमा दर्ता गरिनु पर्दछ। मध्यम र स्नातक तहमा कृषि कहिल्यै पर्याप्त हुँदैन जब हामीले यो अवलोकन गर्यौं कि धेरै जसो युवाको जग नै छैन।
त्यस्ता शैक्षिक पक्षहरूको माध्यमबाट, तपाईं कसरी कृषिको खराब अवस्थालाई अहिले बदल्न सक्नुहुन्छ ? यो प्रश्न म जस्ता थुप्रै कृषि पढ्ने विद्यार्थीको मनमा उब्जेको छ। बदलिएको समाज र युवा जनशक्तिको मनोविज्ञान आवश्यकता पूर्ति गर्न सरकारले कस्ता नीतिहरू कार्यान्वयन गर्दछ ? के नेपाल सरकारले कृषि विषयहरूको पाठ्यक्रम र सामग्री परिमर्जित गर्दैछ ? के नयाँ पाठ्यक्रमहरूमा कृषिका नयाँ चुनौतीहरू समावेश छन् ? प्रश्नहरूले नै यस्ता विषयहरूको उत्तर दिन्छ।
एनपीसी (२०१९–२०) को रिपोर्ट अनुसार पीएएमएमपी ८१० रुपैयाँ करोड पुनर्संरचना र विस्तारको लागि उपलब्ध गराइएको छ। मध्यम र साना किसानहरूको बैंकबाट सहज पहुँचको लागि १०० करोड रहेको छ । के यसमा सबै किसिमका सीमान्तकृत र अशिक्षित किसानहरू सामेल छन् ? जुन राजधानीबाट टाढा बसोबास गर्दैछन्, जो बर्सांैदेखि उपभोक्ता खेतीमा संलग्न छन् ?
आर्थिक वर्ष (२०१९–२०) ले रिपोर्ट गरेको छ कि तरकारी उत्पादनबाट १०७५० टन (हजार) र १२० मेटन (हजार) माछा उत्पादन गरिन्छ, यदि त्यसो हो भने हामी किन भारत जस्तो छिमेकी राष्ट्रहरुबाट विशाल खाद्यन्न सामानहरु निर्यात गर्दैछौं ? अन्य देशहरुमा निर्भरता देखाउँदै यस्ता वस्तुहरुको निर्यात गर्न हामी कहिलेसम्म जारी रहन्छौं ? के यस अवस्थाको अन्त्य छैन ?
डब्ल्यूपीपी (२०१५) रिपोर्ट गर्दछ कि १०० मध्ये लगभग ६३ प्रतिशत वृद्ध (६५ वा माथि) मानिसहरु श्रमिक वर्गमा पर्छन्। जसले ठूलो युवाहरु रोजगारी, अध्ययन, राम्रो अवसर र अरु धेरैको खोजीमा बिदेसिने छन्। UNFPA नेपाल (२०१७) ले रिपोर्ट गर्यो कि २०३१ सम्म नेपालमा २५ प्रतिशत जनसंख्या (१०–२४) बसोबास गर्ने छन् ।
भर्खरको प्रतिवेदन ( रोजगारका लागि श्रम प्रवास, नेपाल २०१३र१४ for को स्थिति रिपोर्टले कामको लागि नेपाल छोड्ने आप्रवासीहरूको संख्या प्रत्येक बर्ष बढ्दै गएको देखाउँछ। आर्थिक वर्ष २०१४ मा ५२०,००० भन्दा बढी श्रम स्वीकृति विदेशमा काम गर्ने योजना गरिरहेका नेपालीलाई जारी गरिएको थियो। यो केवल जनशक्ति विदेशमा कामका लागि गएको रिपोर्ट हो। हजारौं युवाहरू उच्च शिक्षा, उत्तम अवसरहरू र परिष्कृत जीवनको लागि विदेशी राष्ट्रहरूको लागि लागिरहेका छन्।
अर्कोतर्फ, सरकारले बृद्धि भइरहेका युवाहरूको लागि रोजगारीको नयाँ आयाम खोज्नुको सट्टा बेरोजगारी कोष कार्यक्रम आयोजना गर्नमा गर्व गर्दछ। जसका कारण ऊर्जावान् जनशक्ति देशलाई द्रुतदरमा छोड्दैछ। आवश्यक के हो ? रोजगार वा रकम ? सिप वा भत्ता ?
यदि वास्तवमै नेपालको सरकारले कृषि मार्फत् परिवर्तन गर्न चाहान्छ भने, सरकारले युवाहरुलाई सीपको तालिम दिनुपर्छ ताकि उनीहरु आफैंले स्वयं रोजगार सिर्जना गर्न सक्नेछन्। कृषिवस्तुहरूको अनलाइन मार्केटिंग गरिनुपर्छ ताकि उत्पादक र उपभोक्ता दुवैले फाइदा लिन सकून्।
खेतीपातीको उद्यमशीलता र वाणिज्यीकरण कार्यान्वयन गरिनुपर्छ ताकि उत्पादकहरूले छोटो अवधिमा बढी नाफा कमाउन सक्दछन्। यदि आवश्यक परेमा सरकारले बीउ, नश्ल र कृषि उपकरण उपलब्ध गराउनु पर्दछ। सुनिश्चित होस् कि त्यहाँ पारदर्शिता र जवाफदेहीता छ। नीतिहरूलाई युवाहरूमाथि जोड दिइनुपर्दछ । जसले गर्दा निकायहरू उनीहरूसँग उपलब्ध संसाधनहरू र उनीहरूको रुचिअनुसार प्रशिक्षण दिन सकछ्न। प्रत्येक उत्साही युवाहरुलाई प्रदान गरिनुपर्छ। विविध वाणिज्यीकृत दृष्टिकोण कार्यान्वयन गरिनुपर्छ ताकि राष्ट्र कम्तिमा अन्य देशहरुमा अन्तर आश्रित हुन सक्छ।
