अल्बर्ट आइन्स्टाइनको चर्चित आलेख : समाजवाद नै किन ?

लोकपाटी न्यूज

जो आर्थिक तथा सामाजिक मुद्दाहरूको विशेषज्ञ होइन, उसलाई समाजवाद विषयमा आफ्ना विचार प्रकट गर्ने सल्लाह दिन उचित हो र ? मलाई के लाग्छ भने अनेकौं कारणले गर्दा यो कुरा उचित हो।

खास हामी सबैभन्दा पहिले वैज्ञानिक ज्ञानको दृष्टिबाट यस प्रश्नबारे विचार गरौँ। कस्तो लाग्न सक्छ भने नक्षेत्र विज्ञान र अर्थशास्त्रको बीचमा पद्धतिसम्बन्धी सारभूत भिन्नता छैनन्, यी दुवै क्षेत्रका वैज्ञानिकहरूले वस्तुस्थितिको सीमित शृङ्खलासम्बन्धी आमरूपमा स्वीकारयोग्य नियमहरू पत्ता लगाउने प्रयास गरी ती वस्तुस्थितिहरूका अन्तरसम्बन्धहरूलाई सकेसम्म स्पष्टरूपले बोधगम्य बनाउने उद्देश्य राख्छन्, तर वास्तवमा यस्ता पद्धतिसम्बन्धी भिन्नताहरू विद्यमान छन्।

अर्थशास्त्रको क्षेत्रका आम नियमहरू पत्ता लगाउने काम कुन परिस्थितिले गर्दा कठिन हुन आउँछ भने अवलोकन गरिएका आर्थिक घटनाहरू प्रायःजसो अनेकौं तत्वहरूबाट प्रभावित भएका हुन्छन्, जसलाई छुट्टाछुट्टै मूल्यांकन गर्न ज्यादै गाह्रो हुन्छ। त्यसबाहेक, राम्ररी जानिएको कुरा के हो भने मानव समाजको तथाकथित विकसित अवधिदेखि सञ्चित हुन थालेको अनुभव हरप्रकारले आर्थिक प्रकृति भएका कारणहरूबाट व्यापकरूपले प्रभावित र सीमित हुन गएको छ। उदाहरणका लागि इतिहासका अधिकांश राज्यहरूको अस्तित्व जीतसँग गाँसिएको छ। जित्ने मानिसहरूले आफूलाई कानुनी तथा आर्थिक दृष्टिबाट जितिएका देशको विशेष सुविधाप्राप्त वर्गका रूपमा स्थापित गरे। उनीहरूले भूमिमाथिको स्वामित्वमा एकाधिकार कायम गरे र आफ्नै बीचबाट पुरोहितगण नियुक्त गरे। शिक्षामाथि आफ्नो नियन्त्रण भएका पुरोहितहरूले समाजको वर्ग विभाजनलाई स्थायी संस्थाको रूप दिएर एउटा मूल्यप्रणालीको विकास गरे। अनि सोही मूल्यप्रणालीद्वारा त्यसपछि असचेत रूपबाट मानिसहरूलाई निकै हदसम्म उनीहरूको सामाजिक व्यवहारमा निकै ठूलो मात्रामा खास दिशातर्फ डोर्याए।

तर, भनूँ भने ऐतिहासिक परम्परा भनेको हिजोको कुरा हो; थोस्टाइन भेव्लेनले इतिहासको जुन चरणलाई मानवीय विकासको “लुटेरा चरण” भनेका छन्, हामीले कहीं पनि त्यसमाथि विजय प्राप्त गर्न सकेका छैनौं। त्यस चरणका अवलोकन गर्न सकिने आर्थिक तथ्यहरू र तिनबाट प्राप्त गर्न सकिने त्यस्ता नियमहरू इतिहासका अन्य चरणहरूमा लागू हुनसक्ने खालका छैनन्। समाजवादको उद्देश्य मानवीय विकासको त्यो लुटेरा चरणमाथि विजय प्राप्त गरी त्यसभन्दा अघि बढ्नु भएकाले आर्थिक विज्ञानको वर्तमान अवस्थाले भविष्यको समाजवादी समाजमाथि ज्यादै कम प्रकाश पार्न सक्छ।

दोस्रो कुरा, समाजवाद सामाजिक आचारसम्बन्धी उद्देश्यतर्फ लक्षित छ तर विज्ञानले भने उद्देश्यहरूको सिर्जना गर्न सक्दैन, त्यस्ता उद्देश्यहरू मानिसहरूमा सञ्चार गर्ने त कुरै नगरौ, विज्ञानले हदै भए त्यस्ता साधनहरूको आपूर्ति गर्न सक्छ जसद्वारा खास उद्देश्यहरूलाई पूरा गर्न सकियोस् तर त्यस्ता उद्देश्यहरूको परिकल्पना स्वयम् उच्चस्तरीय आचारसम्बन्धी आदर्श भएका व्यक्तित्वहरूबाट हुन्छ र ती उद्देश्यहरू मृत अवस्थामा जन्मेका नभई जीवन्त र सशक्त छन् भने तिनलाई ती थुप्रै मानिसहरूले अंगीकार गरी अघि बढाउँछन्, जसले अद्र्धसचेत रूपबाट समाजको मन्द गतिको क्रमिक विकासको निर्धारण गर्छन्।

यी कारणहरूले गर्दा मानवीय समस्याहरूको प्रश्न उठ्दा हामीले विज्ञान र वैज्ञानिक पद्धतिहरूलाई ज्यादा महत्व दिने कुराप्रति सतर्क रहनुपर्छ र समाजको सङ्गठनमा प्रभाव पार्ने प्रश्नहरूब